Wenn mer i de Schwiiz vo Chileämter redet, dänn chunnt eim meistens zerscht de Pfarrer oder d Pfarrerin in Sinn. Si stönd am Sunntig uf de Chanzle, haltet d Predigt und sind bi de grosse Moment im Lebe debi, wie bi de Taufi oder de Abdankig. Aber nebed em Pfarramt gits i de Chile no es anders, extrem wichtigs Amt, wo aber oft e chli weniger im Rampeliecht staht, obwohl s für s Funktioniere vo ere Chilegmeind mindestens genauso wichtig isch: de Diakon oder d Diakonin. Vill Lüt wüssed gar nöd so genau, was de Unterschied zum Pfarrer isch oder weli Ufgabe en Diakon eigentlich genau hät. Isch das eifach en Hilfspfarrer? Oder en Sozialarbeiter im Chilegwand? D Antwort isch vielschichtig und hangt i de Schwiiz starch devio ab, öb mer vo de römisch-katholische oder de evangelisch-reformierte Chile redet. Eines isch aber sicher: Ohni Diakone würd de soziale Chile de «Herzschlag» fehle.
Woher s Wort «Diakon» eigentlich chunt und was es bedütet
Bevor mer i d Details vo de Ufgabe gönd, lohnt sich en Blick i d Gschicht und d Sprach. S Wort «Diakon» chunt us em Griechische («diakonos») und bedütet übersetzt so viel wie «Diener» oder «Hälfer». Das tönt im erste Moment chli underwürfig, aber im biblische Kontext hät das e ganz anderi, tüüferi Bedütig. Im Neue Testament, genauer i de Apostelgschicht, wird verzellt, wie d Apostel gmerkt händ, dass sie nöd alles elei schaffe chönd. Vor allem d Versorgig vo de Arme und de Witwe isch z churz cho, will sich d Apostel uf s Predige und Bäte konzentriert händ.
Drum händ s siebe Männer usgsuecht – de bekanntisti devio isch de Stephanus gsi –, wo sich um d «Diakonie», also de Dienst am Nöchschte und a de Gmeinschaft, kümmeret händ. Das isch d Geburtsstund vom Diakonat gsi. S Amt isch also nöd eifach en Job, sondern e geistlichi Beruefig, wo de Dienst am Mänsch i s Zentrum stellt. Es gaht drum, de Glaube nöd nur z verzelle, sondern in Tat und Wahrheit z läbe. Mer seit drum oft: De Pfarrer isch für s Wort (Verkündigung) zueständig, de Diakon für d Tat (Nächstenliebi).
De grossi Unterschied: Katholisch vs. Reformiert
I de Schwiiz isch d Chile-Landschaft prägt vom Näbedenand vo de Katholike und de Reformierte. Und genau bi dem Amt gits riesigi Unterschiid, wo mer unbedingt kenne mues, um d Ufgabe z verstah.
De Diakon i de römisch-katholische Chile
Bi de Katholike ghört de Diakon zum Klerus. Das heisst, er hät s Weihesakrament empfange. I de katholische Hierarchie gits drü Stufe vo de Weihe: de Diakon, de Priester und de Bischof. De Diakon isch also en gwaihte Amtsträger. Früehner isch s Diakonat fast nur e Durchgangsstufe uf em Wäg zum Priester gsi. Jede katholischi Priester isch zerscht mal zum Diakon gweiht worde, bevor er Priester worde isch.
Sit em Zweite Vatikanische Konzil gits aber wieder de «Ständigi Diakon» (Diaconus permanens). Das sind Manne, wo Diakon bliibed und nöd Priester werded. S Spezielle dra isch: Ständigi Diakone dörfed verhüratet sii – allerdings müend s ghürate ha, bevor s gweiht werded. Wenn d Frau stirbt, dörfed s nöd nomal hürate. Fraue sind i de katholische Chile bis hüt (Stand jetzt) nöd zum Diakonat zueglah, obwohl darueber sit Jahre heftig diskutiert wird.
Was dörf en katholische Diakon mache?
- Er dörf taufe.
- Er dörf Trauige (Hochziite) leite (aber ohni Eucharistiefiir).
- Er dörf Beerdigunge leite.
- Er dörf i de Mäss s Evangelium verläse und predige.
Was er nöd dörf, isch d Wandlig (Eucharistie) vollzieh oder d Biicht abneh; das isch de Priester vorbehalte.
De Diakon i de evangelisch-reformierte Chile
Bi de Reformierte i de Schwiiz gseht das ganz anders us. Da redet mer oft vom «Sozialdiakon» oder de «Sozialdiakonin». Bi de Reformierte gits kei «gweihti Hierarchie» wie bi de Katholike. De Diakon oder d Diakonin isch hie en Bruef, wo meistens en «Doppelqualifikation» vorussetzt: Eusbildig i de Soziale Arbet (oder Sozialpädagogik) plus e theologischi Zusatzusbildig. Oder mer macht e spezielli Usbildig anere Höhere Fachschuel (wie s TDS in Aarau).
Bi de Reformierte sind Fraue und Manne absolut glichgstellt. De Fokus isch da no viel stärker uf de soziale Arbet i de Gmeind. Zwar chönd reformierti Diakone au i de Chile im Gottesdienst mitwürke, und i viele Kanton dörfed s hüt au taufe oder s Abigmal leite (wenn s vo de Chilepfleg und em Konvent d Erlaubnis händ), aber ihr Hauptfeld isch d «Gmeindearbet». Si sind oft die, wo d Lager organisiered, d Altersnachmittäg leitend und d Seelsorg im Alltag mached.
Konkreti Ufgabe: Was macht en Diakon de ganz Tag?
Egal öb katholisch oder reformiert, de Alltag vomene Diakon isch extrem abwechslungsriich. Es isch kein Bürojob, wo mer vo 8 bis 5 hinder em Bildschirm sitzt. S Zentrum isch immer de Mänsch. D Ufgabe lönd sich i verschideni Beriich iteile:
1. Jugedarbet und Religionsunterricht
Vili Diakone sind de Chopf vo de Jugedarbet. Das bedütet, sie planed und leited Konfirmande-Lager, Firmweg-Reise oder Summerlager. Si schaffed oft äng mit Jugedverbänd wie de Jubla (Jungwacht Blauring) oder em Cevi zäme. Im Religionsunterricht bringed s de Chind und Jugendliche de Glaube nöcher, aber oft uf e chli e lockerereri Art als im klassische Schuelunterricht. Es gaht drum, Beziehige ufzbaue und z zeige, dass Chile nöd verstaubt isch.
2. Altersarbet und Bsuechsdienst
En ganz grosse Teil vo de Arbet betrifft die ältere Mänsche i de Gmeind. Diakone organisiered «Seniorenachmittäg», wo kaffikletet, gsunge oder bastlet wird. No wichtiger isch aber de Bsuechsdienst: De Diakon gaht zu de Lüüt hei, wo nümme guet zu Fuess sind, oder bsuecht Gmeindmitglieder im Spital und im Altersheim. Da gaht s oft um Seelsorg, eifach zuelose und da sii, wenn d Einsamkeit gross isch.
3. Sozialberatig und Einzelfallhilf
Das isch de «soziali» Teil vom Job. I jedere Gmeind gits Mänsche, wo dur s Raster gheit – sei es finanziell, psychisch oder will s als Flüchtling neu i de Schwiiz sind. S Pfarramt oder d Sozialdiakonie isch oft die erst Aalaufstell, wenn öpper nüme wiiter weiss. De Diakon hilft bim Ufülle vo Formular, vermittlet witeri Hilfsagebot oder git ganz unbürokratisch Hilf (zum Biispiel Lebensmittelguetschiin oder Chleider), wenn s Geld für s Essen fählt.
4. Liturgie und Gottesdienst
Wie obe scho erwähnt, gseht mer de Diakon au im Gottesdienst. Bi de Katholike staht er näbed em Priester am Altar, assistiert bim Kelch und list s Evangelium. Bi de Reformierte gstaltet de Sozialdiakon oft Familiengottesdienst, Jugendgottesdienst oder spezielli thematischi Fiire. Sie bringed oft e «bodelestigeri» Perspektive i d Chile, will s dur ihri soziali Arbet wüssed, wo de Schue bi de Lüüt druckt.
Weli Usbildig brucht mer i de Schwiiz?
De Wäg zum Diakon isch aspruchsvoll und nöd eifach nur en Wochenend-Kurs. D Qualität vo de Usbildig isch i de Schwiiz sehr höch.
Bi de Reformierte: De klassischi Wäg führt oft über s TDS Aarau (Höhere Fachschule für Theologie, Diakonie und Soziales). Döt macht mer e 4-jährigi Usbildig, wo staatlich anerkannt isch als Sozialdiakon/in HF. En andere Wäg isch s Studium vo «Soziale Arbeit» anere Fachhochschuel kombiniert mit ere theologische Zusatzzertifizierung bi de Landeschile (zum Biispiel de CAS Diakonie). Es isch also en richtige Bruef mit emene Diplom.
Bi de Katholike: Für de «Ständigi Diakon» brucht mer i de Regel en theologischi Usbildig. Das chan en dreijährige theologische Kurs sii (Theologie im Fernkurs) oder es Vollstudium, je nach Bistum und Vorbildig. Dezu chunt e mehrjährigi «Diakonatskreis»-Uusbildig, wo mer spirituell begleitet wird und lernt, wie mer prediget und d Sakrament spendet. Am Schluss staht d Weihe durch de Bischof.
Hüfig gstellti Frage (FAQ)
Im Zämehang mit em Amt vom Diakon tauched immer wieder die gliche Frage uf. Da sind die wichtigste Antworten, churz und bündig:
Dörf en Diakon hürate?
I de reformierte Chile: Ja, absolut. Es git kei Iischränkige.
I de katholische Chile: Ja, als «Ständige Diakon» dörf mer verhüratet sii. Aber: D Hochziit mues vor de Weihe stattfinde. Wer als ledige Maa gweiht wird, mues (wie de Priester) zölibatär läbe.
Was verdient en Diakon?
Diakone und Sozialdiakone sind i de Schwiiz normali Agstellti vo de Chilegmeind oder de Landeschile. De Lohn richtet sich oft nach de kantonalen Lohnklasse für Lehrpersonen, Sozialarbeiter oder Staatsagstellti. Man chan devio guet e Familie ernähre. Bi de Katholike gits au Diakone mit Zivilbruef, wo das Amt «näbedbi» (ehrenamtlich oder im Teilpensum) mached und en chline Obolus überchömed.
Dörf en Diakon d Sündevergebig (Absolution) erteile?
Nei, i de katholische Chile isch d Biicht und d Lossprechig vo de Sünde em Priester vorbehalte. De Diakon dörf aber Seelsorg-Gspräch führe. Bi de Reformierte git s s klassische Biichtsakrament i dere Form nöd; da chan de Diakon s Gebet um Vergebig im Gottesdienst oder im Gspräch durchaus spreche.
Wieso gits kei wiibliche katholische Diakone?
Das isch e chilerechtlichi und dogmatischi Frag, wo sit Jahre i Rom diskutiert wird. Bis jetzt gilt s Weihesakrament i de katholische Chile nur für Manne. Es git aber vieli Fraue, wo als «Pfarreiseelsorgerinnen» oder «Pastoralassistentinnen» schaffed und fast die gliche Ufgabe mached wie en Diakon, eifach ohni d Weihe und mit gwüsse liturgische Iischränkige.
D Rolle vo de Diakonie i de moderne Gsellschaft
Viel Lüüt fröged sich hüt, öb mer d Chile überhaupt no bruucht. D Zahle vo de Chilestrit gönd zrugg. Aber genau i dere Ziit wird d Rolle vom Diakon oder de Sozialdiakonin immer wichtiger. Eusi Gsellschaft wird zwar riicher, aber d «soziali Kälti» nimmt zue. Es git immer meh älteri Mänsche, wo elei dihei sitzed. Es git Jugedlichi, wo Halt sueched und unter Leistungsdruck liided. Es git Armuet, wo mer nöd uf de erste Blick gseht (Working Poor).
Genau da setzt de Diakon a. Er oder sie wartet nöd i de Chile, bis öpper chunt, sondern gaht use zu de Mänsche. D Diakonie isch s «Gsicht» vo de Chile i de Gsellschaft. Sie zeigt, dass de Glaube nöd nur Theorie isch, sondern dass es drum gaht, fürenand da z sii. Während de Pfarrer oft für d Tradition und s Ritual staht, staht de Diakon für d Innovation und d Nöchi zum Altag. Inere Ziit, wo vieli Institutione abbaut werded, isch de Diakon oft eine vo de wenige, wo no Ziit hät, eifach mal zuezlosen – und das isch villicht eini vo de wichtigste Ufgabe überhaupt.
